Giải mã câu chuyện cây dứa

Thời gian qua, giá dứa trên thị trường tự do giảm mạnh. Đằng sau đó là câu chuyện quen thuộc: sản xuất tự phát, thiếu liên kết…

Trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường, ông Đinh Cao Khuê, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) cho rằng đây không phải là chuyện mới ở những vùng sản xuất dứa tự do. Khi được giá bà con lãi rất lớn, nhưng cũng có thời điểm giá quá thấp người trồng dứa ngoài liên kết gặp nhiều khó khăn, còn cơ quan truyền thông thì đồng loạt kêu như đổ bỏ.

Trồng dứa trong chuỗi liên kết vẫn lãi khá

Thông tin dứa rớt giá thảm hại, thương lái biến mất trên báo chí thời gian qua khiến nhiều người lo lắng cho tương lai của cây trồng đang được phát triển mạnh ở nhiều địa phương. Ông có thể cho biết nguyên nhân của tình trạng này là gì?

Ông Đinh Cao Khuê: Dứa cũng như hầu hết các loại cây ăn quả đều có tính thời vụ rất rõ. Nếu để ra quả tự nhiên mà không áp dụng giải pháp kỹ thuật để chủ động rải vụ, dứa sẽ chín rộ tập trung vào khoảng tháng 4 - 5 hàng năm. Năm ngoái giá dứa trên thị trường tự do rất cao, có thời điểm lên tới 12 - 13 nghìn đồng/kg, nông dân lãi lớn nên vụ năm nay nhiều nơi bà con tập trung xử lý cho dứa ra quả và chín tập trung vào chính vụ (tháng 4 - 5). Điều này khiến nguồn cung dứa trên thị trường tăng cao. Mùa dứa chín tập trung lại trùng với mùa thu hoạch của nhiều loại trái cây ở miền Bắc, kéo theo giá dứa giảm mạnh, tiêu thụ khó khăn.

Lường trước rủi ro nên DOVECO luôn chủ động liên kết sản xuất dứa nguyên liệu phục vụ chế biến với nông dân nhiều tỉnh phía Bắc như Ninh Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh… Dứa nguyên liệu được chúng tôi ký hợp đồng bao tiêu với giá ổn định ngay từ đầu vụ.

Để khuyến khích nông dân, vừa qua dù giá thị trường rất thấp nhưng chúng tôi vẫn thu mua dứa nguyên liệu cho bà con với giá tương đối cao và luôn cao hơn giá sàn đã ký kết. Ví dụ năm nay ở Hà Tĩnh DOVECO ký với giá tối thiểu 5.300 đồng/kg nhưng thực tế đang mua cho bà con 6.500 - 7.000 đồng/kg, có nơi 7.500 - 8.000 đồng/kg. Trong khi đó, giá thành sản xuất dứa hiện chỉ khoảng 3.000 - 4.000 đồng/kg, như vậy người trồng dứa trong vùng liên kết vẫn có lãi khá. Tính bình quân, một ha dứa liên kết có thể đem lại lợi nhuận 200 - 300 triệu đồng, thậm chí cao hơn nếu áp dụng tốt quy trình kỹ thuật.

Như vậy, cần phải hiểu rõ việc giá dứa hạ và tiêu thụ khó khăn chỉ xảy ra đối với các diện tích do người dân phát triển tự phát, không có hợp đồng liên kết với nhà máy.

Để tiêu thụ dứa, giảm bớt khó khăn cho nông dân, thời gian qua, kể cả với các diện tích dứa ngoài vùng liên kết, DOVECO cũng đã hết sức chú trọng thu mua dứa cho bà con (như tại Thanh Hóa, Nghệ An…). Mặc dù vậy, phải thẳng thắn chia sẻ là chúng tôi phải ưu tiên thu mua trước hết cho các diện tích đã ký hợp đồng liên kết sau đó mới đến thị trường tự do.

Có thể nói tình trạng dứa rớt giá, tiêu thụ khó khăn tại một số địa phương thời gian qua vẫn là câu chuyện không mới: sản xuất tự phát, manh mún, thiếu liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp chế biến…

DOVECO đã nhiều lần đặt vấn đề liên kết với các hợp tác xã và vùng nguyên liệu tại các địa phương. Tuy nhiên nhiều hộ dân vẫn quen với phương thức sản xuất tự do. Khi giá thị trường tăng cao, người dân thường muốn bán ra ngoài thay vì thực hiện các cam kết đã ký. Điều này khiến chuỗi liên kết không bền vững.

Riêng tại Thanh Hóa hiện có hơn 4.000ha dứa và có tới 5 - 6 nhà máy chế biến nhưng người dân tại một số địa phương vẫn thích bán tự do. Khi giá cao, ai cũng muốn bán cho người trả giá cao nhất. Ai cũng nghĩ giá sẽ còn tiếp tục tăng. Và khi đó, những cam kết bao tiêu bỗng trở nên kém hấp dẫn.

Bên cạnh đó, hiện một số nhà máy chỉ tập trung sản xuất dứa đóng hộp với công nghệ chưa thực sự hiện đại. Khi thị trường thuận lợi họ vẫn hoạt động tốt, nhưng khi thị trường biến động sẽ gặp khó khăn trong tiêu thụ.

Từ đó để thấy, việc quy hoạch vùng nguyên liệu và điều tiết sản lượng là yếu tố hết sức quan trọng. Khi tham gia chuỗi liên kết, các chủ thể đều có lợi. Ở vùng liên kết, doanh nghiệp và nông dân cùng xây dựng kế hoạch sản xuất từ đầu vụ.

Liên kết tạo sự ổn định về giá cả và thuận lợi phổ biến các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Có thể có những thời điểm giá bán không cao bằng thị trường tự do nhưng người dân luôn có đầu ra ổn định và lợi nhuận luôn được đảm bảo. Ngược lại, sản xuất tự do có thể đem lại lợi nhuận rất cao ở những lúc hàng khan hiếm, nhưng cũng có thể đối mặt với rủi ro lớn khi thị trường biến động.

Bài học muôn thuở

Câu chuyện quả dứa trên thị trường tự do năm nay phản ánh tình trạng “được mùa mất giá” muôn thuở, nhất là khi thị trường vào vụ thu hoạch rộ, nguồn cung vượt cầu. DOVECO đã có giải pháp gì để khắc phục tình trạng này và duy trì sản xuất, chế biến ổn định, thưa ông?

Ông Đinh Cao Khuê: Khi liên kết xây dựng vùng nguyên liệu, chúng tôi và nông dân sẽ xây dựng kế hoạch sản xuất từ đầu vụ. Diện tích, sản lượng vùng nào bao nhiêu, thời điểm nào ra quả, khi nào thu hoạch... đều được tính toán kỹ lưỡng.

Cây dứa ở miền Bắc nếu để ra quả tự nhiên sẽ chín tập trung vào tháng 4 – 5 - 6 hàng năm, điều này khiến nguồn cung dứa trên thị trường tập trung trong thời gian ngắn, gây áp lực lên tiêu thụ khiến giá hạ. Thời gian qua lượng dứa trên thị trường tự do rất lớn, giá hạ, tiêu thụ khó khăn, nhưng có thể sang tới tháng 7 – 8 trở đi, khi qua thời điểm dứa chín rộ thì nguồn cung lại khan hiếm, giá lại tăng cao.

Trước đây chúng tôi cũng từng gặp rất nhiều khó khăn trong chế biến do đặc thù thời vụ, có tháng dứa nguyên liệu chín dồn dập, có tháng lại không có nguyên liệu để sản xuất. Tuy nhiên sau này, chúng tôi đã nghiên cứu ra giải pháp kỹ thuật để chủ động rải vụ, cho dứa ra quả và chín vào bất kỳ tháng nào trong năm (kỹ thuật bó lá bao đỉnh sinh trưởng). Nhờ đó đã chủ động được nguồn nguyên liệu rải đều, đảm bảo cho nhà máy hoạt động quanh năm.

Nhờ chủ động được kế hoạch sản xuất, chúng tôi tiếp tục liên kết mở rộng các vùng nguyên liệu dứa tại nhiều địa phương phía Bắc như Nghệ An, Hà Tĩnh, Tuyên Quang, Sơn La… Không chỉ bao tiêu sản phẩm, chúng tôi còn hỗ trợ toàn diện cho nông dân như về giống, kỹ thuật canh tác… Nhiều người vẫn nghĩ liên kết đơn thuần là doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, nhưng thực tế, giá trị lớn nhất của liên kết nằm ở việc tổ chức lại sản xuất.

Để ngành dứa Việt Nam đủ sức dẫn dắt thị trường

Ông đánh giá thế nào về tiềm năng, triển vọng phát triển ngành hàng dứa của nước ta? Ngành hàng này cần thay đổi theo hướng nào?

Ông Đinh Cao Khuê: Thị trường dứa hiện nay chịu ảnh hưởng nhiều từ các nước sản xuất lớn như Thái Lan, Philippine, Indonesia, Malaysia, các nước Nam Mỹ và một phần từ Nam Phi.

Tôi cho rằng ngành hàng dứa Việt Nam hoàn toàn có khả năng cạnh tranh với các nước sản xuất lớn trên thế giới. Trước đây sang Thái Lan, tôi nghĩ sẽ chẳng bao giờ dứa của chúng ta có thể đuổi kịp trình độ sản xuất, chế biến của họ. Tuy nhiên hiện nay chúng ta đã vượt qua họ, kể cả về năng suất, chất lượng dứa nguyên liệu lẫn công nghệ chế biến, sức cạnh tranh trên thị trường.

Cây dứa có khả năng chịu hạn rất tốt, không lo ảnh hưởng thiên tai mưa bão, kỹ thuật chăm sóc cũng không quá khó, vì vậy còn dư địa rất lớn để mở rộng diện tích lên hàng trăm nghìn ha, từ miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ, Nam Trung bộ, Đông Nam bộ, Tây Nguyên và cả ở nhiều vùng đất phèn ĐBSCL. Nếu có vùng nguyên liệu đủ lớn, ngành hàng này của chúng ta hoàn toàn có thể dẫn dắt thị trường thế giới.

Điều quan trọng là phải xây dựng được vùng nguyên liệu quy mô lớn, có sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, trong đó các bên phải gắn bó, chung thủy với nhau, cùng chia sẻ lợi ích.

Để thúc đẩy liên kết sản xuất, rất cần có sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền địa phương. Các doanh nghiệp khi tham gia liên kết sản xuất phải có trách nhiệm trong việc hỗ trợ nông dân, bao tiêu hết sản phẩm đã ký kết. Giữa các doanh nghiệp cũng phải ngồi lại để hợp tác, xác định vùng nguyên liệu rõ ràng, tránh chuyện tranh mua tranh bán, sản xuất có tổ chức, đảm bảo vùng nguyên liệu có chất lượng và ổn định.

Cần áp dụng mạnh mẽ các tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất và chế biến. Các nhà máy phải tích cực cập nhật công nghệ mới để đa dạng hóa sản phẩm và chế biến sâu, đây là giải pháp căn cơ để giải quyết vấn đề đầu ra cho sản xuất. Cùng một vùng nguyên liệu nhưng nhà máy có thể sản xuất nhiều dòng sản phẩm khác nhau như dứa đóng hộp, nước ép cô đặc, dứa đông lạnh và các sản phẩm chế biến khác.

Chỉ khi đa dạng hóa được sản phẩm, doanh nghiệp mới có thể thích ứng và chủ động với những biến động của thị trường. Đây là những nền tảng để nâng cao năng suất, giảm chi phí sản xuất và tăng sức cạnh tranh của ngành hàng dứa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Song song đó cần tập trung vào các vấn đề lớn về giống, phải luôn được phục tráng, đặc biệt là giống chất lượng như MD2, đầu tư hệ thống tưới tiêu hiện đại cho các vùng sản xuất tập trung và đẩy mạnh cơ giới hóa từ khâu trồng, chăm sóc đến thu hoạch…

Vậy chiến lược của DOVECO trong phát triển sản xuất, chế biến dứa thời gian tới là gì?

Ông Đinh Cao Khuê: Nhu cầu nguyên liệu của chúng tôi luôn rất lớn. DOVECO đang liên kết sản xuất tại Ninh Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh, Sơn La và một số địa phương khác. Công ty đang tiếp tục mở rộng diện tích dứa tại Nghệ An và Hà Tĩnh lên hàng nghìn ha, hình thành vùng nguyên liệu quy mô mong muốn ở Bắc Trung bộ đạt ít nhất 20.000ha.

Chúng tôi đã có kế hoạch đầu tư xây dựng nhà máy chế biến dứa tại Nghệ An với công suất ban đầu 750 tấn nguyên liệu/ngày (gấp ba công suất nhà máy hiện tại ở Tam Điệp, Ninh Bình), nhập khẩu dây chuyền công nghệ hiện đại, cho phép chế biến sâu và đa dạng sản phẩm, đáp ứng tốt nhu cầu của thị trường quốc tế.

Về kỹ thuật canh tác cây dứa, hiện nay chúng tôi đã có nhiều tiến bộ vượt bậc. Nếu như trước đây năng suất dứa Queen chỉ khoảng 20 tấn/ha thì hiện nay tại Đồng Giao năng suất đã đạt 60 - 70 tấn/ha. Với các giống như Cayenne hoặc MD2, năng suất có thể đạt 80 - 90 tấn/ha. Nếu được đầu tư thủy lợi, năng suất dứa của chúng ta hoàn toàn có thể đạt 100 tấn/ha, cùng với việc làm chủ kỹ thuật rải vụ, đáp ứng và làm chủ thị trường, lúc đó, người trồng dứa chắc chắn sẽ có thu nhập rất cao.

Để đạt hiệu quả kinh tế mong muốn, chúng tôi đã áp dụng đồng bộ nhiều tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, nhiều vùng đã chuyển từ sử dụng máy cày sang máy xúc để tạo tầng đất tơi xốp và sâu hơn. Bên cạnh đó là nhiều giải pháp kỹ thuật như bón phân cân đối tối ưu; phủ nilon chống cỏ dại, chống mất nước và giảm chi phí chăm sóc; kỹ thuật chống nóng, chống rám quả; phòng trừ sâu bệnh hại…

Với kỹ thuật sản xuất, doanh nghiệp và người dân đều đã hoàn toàn chủ động. “Bài toán lớn” đối với cây dứa sẽ được giải toàn diện hơn khi nhà nước tập trung cho nghiên cứu giống cùng kỹ thuật canh tác rải vụ, có chính sách mạnh trong cơ giới trồng và thu hoạch dứa, thủy lợi được chú trọng thì ngành dứa Việt Nam đủ sức làm chủ công nghệ và dẫn dắt thị trường.

Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!

“Mục tiêu của chúng tôi là hình thành vùng nguyên liệu dứa tập trung kéo dài từ Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh đến Huế với quy mô hàng chục nghìn ha. Cùng với các doanh nghiệp khác, khi đạt được quy mô đủ lớn, ngành hàng dứa Việt Nam không chỉ tham gia thị trường mà còn có thể trở thành một trong những quốc gia có tiếng nói và khả năng điều tiết, dẫn dắt thị trường dứa thế giới”.