Anh Nguyễn Quốc Huy - Giám đốc HTX nấm Tam Đảo (tỉnh Phú Thọ) giải thích, có được kết quả đó một phần nhờ công nghệ chăm sóc, một phần nhờ giống. Năng suất của chủng giống nấm đông trùng hạ thảo mới này gấp 1,5 lần giống cũ, mỗi hộp thu được khoảng 7gram khô (so với 4 - 5gram của giống cũ), còn chất lượng tương đương nhau.

Cùng một chủng nấm nhưng chế độ cho ăn, chăm sóc khác nhau thì chất lượng sản phẩm hoàn toàn khác nhau. Hộp nấm này được nuôi bằng nhộng tằm xay nhỏ trộn với bột gạo lứt đỏ nên dược tính cao, bán được giá 240.000đ/hộp, trong khi nhiều loại khác trên thị trường nuôi bằng các chất dinh dưỡng thông thường chỉ có giá vài chục ngàn đồng. Nấm đông trùng hạ thảo và con tằm đều có cùng đặc điểm là đông ngủ, xuân thức…

Lối rẽ của chàng thợ cơ khí

Anh Huy dẫn chúng tôi vào khu phòng lạnh sáng choang đèn, nơi đang có hàng ngàn khay nấm xếp ngay ngắn trên kệ. Khi nghe vị Giám đốc HTX say sưa nói về cây nấm, mọi người đều tưởng nông nghiệp chính là nghề gốc mà không ngờ rằng trước đây anh lại học cơ khí chế tạo. Nhưng chính hai lĩnh vực ấy lại gắn bó khăng khít với nhau bởi hiểu biết về cơ khí giúp ích anh trong việc sáng chế ra những máy móc phục vụ cho nông nghiệp sau này như máy đảo tơi nguyên liệu, máy đóng bịch nấm, nồi hơi hấp thanh trùng bịch nấm...

Câu chuyện bắt đầu vào năm 2007. Với suy nghĩ muốn phát triển một nghề có thể tận dụng những lợi thế về khí hậu, địa hình của vùng đất Tam Đảo quê mình, anh Huy đã dành 1 tháng để học hỏi về cây nấm ở nhiều nơi rồi quyết định bỏ ra 2 triệu đồng để trồng thử trên diện tích 200m2. Sau 1 tháng anh đã thu về 12 triệu đồng, trừ chi phí còn lãi 5 triệu đồng.

Thành công đó khích lệ anh vay thêm ngân hàng, bạn bè được 200 triệu đồng để dựng 1.000m2 nhà xưởng trồng các loại nấm ăn như nấm rơm, nấm mỡ, nấm sò... Sau 1 năm anh đã thu được vài trăm triệu đồng, trừ chi phí còn lãi 100 triệu đồng. Năm 2009 anh mạnh dạn thành lập HTX nấm Tam Đảo. Năm 2017 anh chuyển sang trồng nấm đông trùng hạ thảo và cũng nhiều phen lao đao vì loại nấm mới này khi chúng bị nhiễm bệnh, sản lượng bấp bênh...

Tôi bất ngờ khi nghe anh chia sẻ trên núi Tam Đảo cũng có chủng nấm đông trùng hạ thảo tự nhiên tương tự như vùng Tây Tạng của Trung Quốc. “Từ năm 2007 khi tôi trồng nấm ăn thì ở đỉnh Tam Đảo 2 cao khoảng 1.200m được biết người dân lúc vào rừng tìm lan kim tuyến đã tìm ra nấm đông trùng hạ thảo mang về sử dụng nhưng họ không biết cách trồng. Lúc đấy vì đang sản xuất nấm ăn nên tôi cũng không để ý mấy đến loại nấm dược liệu này.

Năm 2017 thấy thị trường nấm dược liệu có tiềm năng phát triển nên tôi đã chuyển hướng và bắt đầu để ý đến loại nấm đông trùng hạ thảo của quê mình. Mùa đông năm 2018 có tuyết rơi trên đỉnh Tam Đảo 2, rồi sang năm 2019 ở đây xuất hiện nấm đông trùng hạ thảo, tôi lên đó lấy giống về trồng song song với giống của Viện Di truyền Nông nghiệp

Ưu điểm của chủng nấm do Viện Di truyền Nông nghiệp sản xuất là được thuần hóa tốt nên phổ thích nghi rộng, chăm sóc dễ hơn, năng suất cao hơn, còn chủng nấm tự nhiên tại Tam Đảo trong quá trình trồng hay bị hỏng, quả thể nấm không phát triển được dài dù hàm lượng dược liệu là tương đương nhau", anh Huy kể.

Cũng theo anh Huy, chủng nấm đông trùng hạ thảo cordyceps sinensis (tự nhiên) mọc trên một loại sâu, về sau nấm đội ra ở đầu giống như ở Tây Tạng của Trung Quốc, còn chủng cordyceps militaris (nhân tạo) mọc trên nhộng tằm. HTX đã thử nghiệm trồng cả hai chủng nấm này và đi đến kết luận chủng nhân tạo mọc trên nhộng tằm dễ nuôi hơn, năng suất hơn, còn dược tính thì tương đương.

Để có đủ nhộng tằm, HTX tổ chức trồng dâu nuôi tằm trên diện tích 4ha ở địa bàn xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ, ngoài ra còn phát triển vùng trồng dâu nuôi tằm ở các tỉnh, trong đó có Lào Cai với tổng diện tích gần 200ha. HTX cũng vận động và thành lập được 3 chi nhánh ở Bảo Yên, Văn Yên (tỉnh Lào Cai) và ở Chiêm Hóa (tỉnh Tuyên Quang). Nhờ đó đơn vị tạo việc làm cho 7 lao động thường xuyên với mức lương trung bình 7 triệu đồng/người/tháng và trên 10 lao động thời vụ, doanh thu đạt trên 11 tỷ đồng/năm, lợi nhuận đạt khoảng 2 - 3 tỷ đồng/năm.

Đến nay, HTX có 13 sản phẩm OCOP từ 3 sao đến 4 sao. Đặc biệt loại đông trùng hạ thảo sấy thăng hoa của HTX đã được UBND tỉnh Vĩnh Phúc (cũ) công nhận là sản phẩm đặc trưng của Tam Đảo, từ đó đơn vị chiết xuất ra nano đông trùng hạ thảo dùng làm thực phẩm chức năng, kết hợp tổ chức một tuyến du lịch trải nghiệm.

Năm 2024 anh Nguyễn Quốc Huy - Giám đốc HTX nấm Tam Đảo đã vinh dự được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tôn vinh là nông dân Việt Nam xuất sắc.

Triển vọng mở rộng mô hình

Quay trở lại với giống nấm đông trùng hạ thảo mới do Viện Di truyền Nông nghiệp chuyển giao nằm trong dự án khuyến nông trung ương, anh Huy cho biết thời gian thực hiện mới được nửa năm, dù không trồng nhiều nhưng HTX đã thu được sản lượng hơn 1 tấn nấm tươi. Cứ 1kg nấm tươi sau khi sấy cho ra 50 - 60gram nấm khô. Mỗi kg nấm khô có giá bán dao động 28 - 35 triệu đồng.

Anh Nguyễn Hoàng Dương - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Phú Thọ thông tin, trên địa bàn tỉnh có 12 dự án của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đang triển khai, trong đó 5 dự án được giao cho Trung tâm Khuyến nông Phú Thọ chủ trì. Riêng với dự án phối hợp cùng HTX nấm Tam Đảo, từ nhiều năm nay, HTX này đã nuôi trồng nấm đông trùng hạ thảo với nguồn giống chính từ chủng bản địa lấy ở Tam Đảo. Dù chất lượng tốt nhưng giống này có nhược điểm là phổ thích nghi hẹp, thời gian nuôi lâu, năng suất hạn chế.

Xuất phát từ thực tế đó, vừa qua Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã hỗ trợ HTX một dự án ứng dụng giống nấm mới. Về hàm lượng dinh dưỡng nó tương đương với giống nấm bản địa của Tam Đảo nhưng phổ thích nghi rộng hơn, sinh trưởng nhanh hơn, năng suất cao hơn. Trung tâm sẽ tiếp tục phối hợp với HTX để theo dõi, đánh giá tiếp, đồng thời đề xuất nhân rộng mô hình tại tỉnh Phú Thọ trong thời gian tới.

Ông Lê Quốc Thanh - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia nhận xét: “Đông trùng hạ thảo hiện có rất nhiều giống nên khi sản xuất người dân phải chọn được chủng tốt. Sau một thời gian chuyển giao giống đông trùng hạ thảo mới cho HTX nấm Tam Đảo, đã cho thấy chúng có sức sống tốt, phát triển đồng đều, chất lượng ổn định, tỷ lệ thành công cao. Chúng tôi luôn hướng tới việc hỗ trợ cho người dân những giải pháp tối ưu, không chỉ giống mà còn đổi mới sáng tạo trong chế biến, xây dựng thương hiệu”.